Roberto Carlos’ın o lanet banana faul atışının arkasında ne var? Top havada nasıl bükülüyor?

[Deniz Yüksel]

Arkadaşlar dün akşam o meşhur Fransa-Türkiye maçını tekrar izliyordum, Roberto Carlos’un 35 metrelik o faul atışına her seferinde şaşırıyorum. Top direkt duvarın içinden değil, dışından başlıyor ama sonra uçuruma doğru bükülüp köşeye gidiyor. Ben de biraz merak ettim de, bu bükülmenin arkasında aslında ne var? Sadece ‘spin atınca bükülür’ demek çok basit geliyor, benim kafamda hala bir süru soru dolaşıyor.

Ayrıca ilginç bi şey de fark ettim: Bazı oyuncular topu tam dik vurup hiç spin vermeyince top öbür tarafa garip garip savruluyor (Modriç’in ya da Cristiano’nun bazı faul atışları gibi). Bu ikisi birbirinden farklı şeyler mi yoksa aynı olayın başka yüzü mü? Reynolds sayısı diye bi şey duydum ama futbol için ne işe yaradığını tam çözemedim. Konuya hakim olan var mı, mantığını basit anlatır mı?

[Nilay Demir]

Reis, güzel konuyu açtın, zaten en çok sorulan sorulardan biri ama çoğu zaman ‘bacak kuvveti’ diye geçiştiriliyor. Olayın özünü topla anlatayım.

Önce Roberto Carlos olayı: Topa sağ ayağıyla dışarıdan içeri doğru bir yan dönme (dış yanık/spin) verdiginde, topun dönme yönünde dönen yüzeyi havayla aynı yöne doğru havayı çeker, ters dönen tarafta hava yavaşlar. Bernoulli’ye göre hızlı giden tarafta basınç düşer, top düşük basınçlı bölgeye doğru itilir. Yani top sanki görünmez bir el onu köşeye doğru süsürüyormuş gibi bükülür. Carlos’un işi abartmasının sebebi başlangıç hızının çok yüksek olması (38 m/s civarı), bu da Reynolds sayısını yükseltip topu türbülan rejime sokuyor. Türbülan rejimde topun yüzeyindeki hava tabakası daha uzun tutunuyor, o yüzden bükülme top sona doğru daha da belirginleşiyor – işte o ‘uçuruma bükülme’ efekti.

İkinci bahsettiğin savrulma olayı tam tersi: Hiç spin vermeden (hatta topu biraz da geriye çevirerek) topu dik vurduğunada spin sıfıra yaklaşır, Magnus etkisi de neredeyse kaybolur. Bu arada top yörüngesinin üstünde ve altında sırasıyla basınçlı ve basınçsız bölgeler rastgele oluşup topu sağa sola garip savrulturur. Buna ‘knuckling’ (tekmeleme) efekti deniyor ve tam da Magnus etkisinin olmadığı/oldukça zayıf olduğu duruma denk geliyor. Yani ikisi de Magnus etkisiyle ilgili ama biri spinni diğeri spinsiz versiyon.

Reynolds sayısı konusuna gelince: Bu sayı aslında havanın kayganlık kuvveti ile türbülanış eğilimi arasındaki ilişkiyi gösterir, formülü Re = (yoğunluk × hız × top yarıçapı) / hava viskozitesi. Basitçe, ne kadar hızlı koşuyorsan o kadar yüksek Re. Re düştükçe hava topun etrafında daha ‘yapışkan’ ve erken ayrışan bir akış oluşturur, bükülme etkisi zayıflar. Bu yüzden kısa mesafe/ düşük hızda spin’in etkisi azalır, Carlos’un yaptığı gibi tam gaz vuruşta patlar. Üstelik topun yüzeyindeki çizgiler ve panel dikişleri de türbülanış tetikleyip bükülmeyi biraz destekliyor.

Pratik özet: Bükülmüş faul atışı istiyorsan hem topa güçlü bir yan spin ver hem de mümkün olduğunca sert vur ki Re yükselsin. Sadece yavaşça spin verseğin top ne kadar bükülse de etkisi az olur. Savrultma istiyorsan da tam dik, spin’siz vuruşa kay.

Not: Son yıllardaki modern toplar (örneğin Adidas’ın yüzey teknolojileri) panel yapısı ve dikişsiz tasarımlarıyla bu bükülme ve knuckling efektini değiştiriyor, o yüzden farklı yıllardaki faul atışlarını karşılaştırırken top tipine de dikkat etmek lazım.

[Yazar]

Yazılar